2026 թվականի փետրվարի 5-ին Ադրբեջանի ռազմական դատարանը կայացրեց դատավճիռներ Լեռնային Ղարաբաղի նախկին ղեկավարության մի քանի անդամների նկատմամբ։ Այս դատավճիռները հիմնված են 2023 թվականի սեպտեմբերին տեղի ունեցած իրադարձությունների վրա, որոնց հետևանքով Բաքվի կողմից ձերբակալվել էին Լեռնային Ղարաբաղի նախկին նախագահներ Արկադի Ղուկասյանը, Բակո Սահակյանը և Արայիկ Հարությունյանը, ինչպես նաև նախագահի պաշտոնակատար Դավիթ Իշխանյանը։
Դատավճիռների համաձայն՝ Արայիկ Հարությունյանը, Դավիթ Բաբայանը, Դավիթ Իշխանյանը, Լևոն Մնացականյանը և Դավիթ Մանուկյանը դատապարտվեցին ցմահ ազատազրկման։ Տասը այլ մեղադրյալներ, այդ թվում՝ նախկին նախագահներ Ղուկասյանը և Սահակյանը, դատապարտվեցին 15-ից 20 տարվա ազատազրկման։ Լեռնային Ղարաբաղի նախկին պետնախարար Ռուբեն Վարդանյանը, որի գործը առանձնացվել էր առանձին վարույթի, նույնպես դատապարտվեց 20 տարվա ազատազրկման։
Այս դատավարությունը, որը տեղի էր ունենում կիսադռնփակ ռեժիմով, և որի մասին տեղեկատվությունը տարածվում էր միայն պետական AZERTAC լրատվական գործակալության միջոցով, արագորեն դարձավ միջազգային մարդու իրավունքների կազմակերպությունների և եվրոպական հաստատությունների կտրուկ քննադատության թիրախ։ Քննադատները զգուշացրին մարդու իրավունքների հնարավոր խախտումների և մեղադրյալների կալանքի տակ ենթարկվելու կտտանքների վտանգի մասին՝ դատավարությունը որակելով որպես քաղաքական դրդապատճառներով պայմանավորված։
Այս իրադարձությունները տեղի էին ունենում այն պայմաններում, երբ Հայաստանում իշխանությունները միջազգային հարթակներում նույնպես հանդես էին գալիս նմանատիպ մեղադրանքներով, սակայն դրանք, փաստորեն, միջազգային թրենդին համահունչ լինելու միայն մղում էին պարունակում։ Իրական շահագրգրվածության բացակայությունը դրսևորվեց այն պահին, երբ 2023 թվականի օգոստոսի 8-ի հայտնի փաստաթղթերում այս հարցի լուծման մասին որևէ ակնարկ չկար։ Սա ցույց էր տալիս ոչ միայն ներկայիս իշխանության բարոյազուրկ որակը, այլև ամրապնդում էր շատերի մոտ այն տեսակետը, որ Բաքվում բանտարկված հայերի ազատումը վտանգավոր կլինի նաև Փաշինյանի իշխանության համար։
Այս դատավճիռների կայացումից հետո միջազգային հանրությունը արձագանքեց։ «Amnesty International»-ի Արևելյան Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի տնօրեն Մարի Ստրութերսը դատավճիռները «դատական ֆարս» է անվանել՝ նշելով, որ դրանք անհամատեղելի են արդար դատաքննության երաշխիքների հետ։ Նա նաև ընդգծեց, որ դատավարությունը տեղի է ունեցել գործնականում դռնփակ, իսկ մեղադրանքները ներկայացվել են անհասկանալի լեզվով։
Ադրբեջանի իշխանությունները, իրենց հերթին, հայտարարեցին, թե դատական գործընթացը տեղի է ունեցել «միջազգային նորմերի համաձայն», ինչը, ըստ էության, ավելի շատ բնորոշ է ավտորիտար ռեժիմների մոտեցմանը, քան իրական դատական անկախությանը։
Այս իրադարձությունները ցույց են տալիս, որ Բաքվի կողմից հայերի դեմ իրականացվող քաղաքական հալածանքները և դատական ֆարսերը, որոնք նախատեսված են միջազգային ուշադրությունը խուսափելու համար, ոչ միայն խախտում են մարդու իրավունքները, այլև խոչընդոտում են տարածաշրջանում խաղաղության հաստատման ցանկացած իրական ջանքերին։
